Autor: Marek Perzyński

Na obszarze polsko-czeskiego pogranicza czeskie Velichovky to jedno z najmniejszych uzdrowisk, ale o wielkiej historii. Świat dowiedział się o nim, gdy ulokował w nim sztab feldmarszałek Schörner, jeden z ulubionych dowódców Hitlera, w wyniku którego zbrodniczej działalności ucierpiała m.in. ludność dolnośląskiej Świdnicy. Kuracjuszy interesuje jednak przede wszystkim miejscowe… błoto.  

Chodzi o borowinę – po czesku peloidní, od greckiego pelos – błoto. Velichovky jako uzdrowisko zaistniało głównie dzięki niej. Jest bardzo gęsta, charakteryzowana jako „borowinowa gleba kredowa, nawodniona źródłami wody z zawartością węglanu wapnia i żelaza”. Złoże, z którego jest czerpana, znajduje się niedaleko uzdrowiska. Można z niego czerpać bez obaw, że szybko się skończy – jego zasoby wystarczą jeszcze na 150-200 lat. Stąd profil leczniczy uzdrowiska: głównie rehabilitacja w zakresie chorób układu ruchu, po urazach, przed i po operacji kości i stawów. 

Wśród kuracjuszy uzdrowiska był prezydent pierwszy prezydent Czechosłowacji, TG Masaryk. Przebywał w nim w 1926 r., co podkreślają w Velichovkach prawie na każdym kroku, jako że Masaryk cieszy się w Czechach niemal kultem.

Nic dziwnego, że imię Masaryka otrzymał dom zdrojowy, największa, bardzo okazała neostylowa budowla stojąca w centrum uzdrowiska. Nawiązuje do klasycyzmu i konstruktywizmu. Rozpoczęta w 1923 r. budowa zakończona została trzy lata później, więc Masaryk był jednym z pierwszych gości domu zdrojowego. Obiekt ten wzniesi9ony został na planie wydłużonego prostokąta, który pośrodku przełamano pawilonem centralnym z wejściem głównym. Pierwotnie był to budynek jednopiętrowy, ale już w 1936 r. wzniesiono nad nim kolejne piętro, a współcześnie nadbudowano kolejne – w latach 2005-2006 nad prawym skrzydłem i w 2016 r. nad lewym. Dzięki temu oprócz tego, że w domu zdrojowym są pokoje kuracjuszy i jadania jest w nim wykonywanych większość zabiegów leczniczych. Podniosło to wskaźniki ekonomiczne uzdrowiska, które po tym, jak zostało z powodów niewydolności ekonomicznej zamknięte, znalazło się w rękach prywatnego przedsiębiorcy, bynajmniej nie z branży medycznej.

Torfowisko, z którego pozyskiwana jest borowina, było tu „od zawsze”, ale nie budziło większego zainteresowania do czasu aż zwrócił na nie uwagę dr dr Kącik. Pozyskana z niego borowinę zastosował z sukcesem w swym uzdrowisku w Hořičkach. Ale potrzebna była szczegółowa analiza, by potwierdzić jednoznacznie jej właściwości. Tę wykonał wiedeński balneolog, dr Ludwig. Badania wykazały jednoznacznie, że to wyborne tworzywo lecznicze. Dr Ludwig zasugerował jego  wykorzystanie w uzdrowisku, ale te w Velichowkach trzeba było dopiero stworzyć. Znalazł się prywatny inwestor, który zaczął wznosić pierwsze obiekty. Kamień węgielny położono w 1897 r. W sumie powstały trzy obiekty. Dom zdrojowy zaprojektowano zgodnie z obowiązującym wówczas kanonem, wypracowanym dla uzdrowisk w XIX w., zgodnie z którym oferta kurortu powinna obejmować nie tylko leczenie, ale i urozmaicone rozrywki, bowiem psyche wpływa na fizis. Znalazły się w nim gabinety zabiegowe, restauracja uzdrowiskowa, sala balowa, klub i zaplecze techniczne: maszynownia i kotłownia. Dodatkowo powstały obiekty noclegowe, nawiązujące nazwami imionami założycieli: Vejtĕška’ (czyli Berta) i „Jela” (czyli Gabriela) określana też mianem „Wili Domowej”. Budowę obiektów ukończono w 1898 r. i wówczas to wspomniane inwestorki – baronowe Berta Bess-Chrostin i Gabriela Spens-Boden – założyły spółkę akcyjną, za namową dr. Kutíka i hrabiego Harracha z miejscowości Hrádek koło Nechanice. Rozpoczął się pierwszy turnus uzdrowiskowy. Od początku uzdrowisko nastawione były na rehabilitację osób z chorami stawów.

Maleńkie uzdrowisko nie miało jednak odpowiedniej siły przyciągania. Baronowa Berta Bess-Chrostin zdecydowała o przekazaniu sporej działki budowlanej inż. Hellmanowi, na której ten wzniósł w 1899 r. obiekt „Molo” (obecnie „Villa Zátiši”). W identyczny sposób w posiadanie działki wszedł Karel Seisser, w efekcie czego w krajobrazie uzdrowiska zaistniał w 1901 r. obiekt „Jenny’ (obecnie „Villa Čechie”). Trzeci istniejący do dziś historyczny obiekt – „Willa Morava”, nosił pierwotnie nazwę „Skal”. Inwestorką była córka baronowej Berty. Już w 1912 r. willa ta sprzedana została Aleksandrowi Herzogowi, ale pozostała w jego rękach tylko sześć lat. W 1918 r. kupili ją małżonkowie Nĕmc z Hradca Králové.

Uzdrowisko, które początkowo pomyślnie się rozwijało, zaczęło powoli gasnąć z powodów ekonomicznych. Baronowa Berta Bess-Chrostin stanęła przed dylematem: albo je sprzedać, albo zamknąć. Wybrała, co zrozumiałe, pierwsze rozwiązanie. Tak w 1907 r. część posiadłości znalazła się w rękach Karla Seissera, a właściwe uzdrowisko kupił Josef Moravec z Hradca Králové i zaaplikował mu terapię szokową: kazał bardziej oszczędzać.

W 1912 r. Moravec sprzedał uzdrowisko centrali zakładu ubezpieczeń zdrowotnych w Pradze, która zapoczątkowała nową erę w jego historii. Budynki zmodernizowano, kupiono 10 ha pod budowę nowych obiektów. Projekt wykonał architekt, dr Milan Babuska. Wówczas powstał m.in. istniejący do dziś dom zdrojowy, z czasem kilkakrotnie rozbudowany.

Po zajęciu Czechosłowacji przez Niemców działalność uzdrowiska ograniczono. Oprócz pacjentów kierowano do niego niemieckie dzieci. W marcu 1942 r. zamieniane zostało w ambulatorium wojskowe. Pod koniec wojny, 15 kwietnia 1945 r., całe zajął feldmarszałek Ferdinand Schörner, dowódca Armii Środek, zaufany człowiek Hitlera.

W niewielkich Velichovkach (liczą obecnie niespełna 800 stałych mieszkańców) zakwaterowano 1000 żołnierzy, a cała operacja przebiegała pod kryptonimem „Florian”. Żołnierzy zakwaterowano w szkole, domach mieszkańców i hotelu „U Kopeckých”, gdzie się też stołowali. Oficerowie, SS i służba pomocnicza zajęli różne domy wchodzące w skład uzdrowiska oraz – zburzone po wojnie – tzw. stare łaźnie. Natomiast sztab ulokowano w domu zdrojowym. Schörner upatrzył sobie willę dyrektora uzdrowiska, gdzie zapewniono mu naprędce ochronę i wygody – oprócz schronu przeciwlotniczego miał w nim do dyspozycji saunę fińską.

Gdy doszło do Schörnera, że delegacja niemiecka pod dowództwem generała Alfreda Jodla podpisała w siedzibie generała Eisenhowera akt wstępnej kapitulacji III Rzeszy, stwierdził, że on broni nie złoży. Niemiecki sztab, stacjonujący w Flensburgu, poirytowany postawą Schörnera  zwrócił się z prośbą do zachodnich aliantów, by umożliwili mu wysłanie kuriera do Velichovek.

Kurierem został niemiecki pułkownik sztabu generalnego Wilhelm Meyer-Detring. Poleciał angielskim samolotem 7 maja 1945 r., który wyleciał z Flensburga i wylądował w Pilźnie. Stąd Amerykanie zawieźli go do Velichvek. Jeszcze tego samego dnia, 8 maja, Niemcy dokonali likwidacji sztabu. Z okien domu zdrojowego wyrzucili nie tylko dokumenty, które spalili w kilku wielkich ogniskach na sąsiednim podwórku, ale i maszyny do pisania, radiostacje, telefony. Wcześniej w nocy z 7 na 8 maja splądrowali wieś – domy, karczmy i gospodarstwa, w poszukiwaniu żywności, alkoholu i tytoniu. Zniszczono też wyposażenie kwatery Schörnera, nawet saunę fińską.     

Kolumna amerykańskich samochodów bojowych z niemieckim kurierem dotarła na miejsce 8 maja rano. Spotkanie stron – Schörnera, niemieckiego kuriera i amerykańskiej delegacji wojskowej pod dowództwem ppłk. Roberta H. Pratta – odbyło się w domu zdrojowym. Schörner, który już wcześniej planował przedostać się na zachód i poddać Amerykanom, obiecał wydać rozkaz kapitulacji, zastrzegł jednak, że nie może zagwarantować, iż wszystkie oddziały będą go respektować. I rzeczywiście, część Armii Środek walczyło dalej, aż do zajęcia Pragi przez Armię Sowiecką, która zmusiła hitlerowskie niedobitki z armii Schörnera do złożenia broni.

Po rokowaniach Amerykanie i Niemcy opuścili zaraz Velichovky. O godz. 13.00 nie było tutaj już ani jednego żołnierza, zostały zniszczenia, których dokonali. Ucierpiały wszystkie budynki. Jak się okazało, Schörner po opuszczeniu Velichovek zdezerterował. Zbiegł do Austrii. Nie zdołał się ukryć. Amerykanie schwytali go. Ponownie został aresztowany w 1951 r. przez Sowietów i skazany na więzienie. Siedział w nim jeszcze raz, w RFN, po tym, jak w 1958 r. pozwolono mu tam wyjechać z NRD. Trafił do niego na 4,5 roku, za bezprawne skazywanie na śmierć żołnierzy niemieckich oskarżonych za dezercję. Ale i to przetrwał, po wyjściu z więzienia żył jednak w ukryciu. Zmarł w 1973.

Willa, którą Schörner zajmował w Velichovkach, jest obecnie niewykorzystana. Stoi nieopodal domu zdrojowego, przed którym ustawiono w 1997 r. niewielki pomnik upamiętniający amerykańską misję, której celem było definitywne zakończenie wojny. Drugim miejscem, gdzie wydarzenia z tamtych czasów zostały upamiętniono, jest dawny hotel na skraju parku Zdrojowego. Na jego elewacji bocznej wisi tablica pamiątkowa.

Literatura:      

Velichovky: www.wikipedia.org

Velichocky historie: www.velichovky.cz

Ferdinand Schörner: www. wikipoedia.pl

Tekst i fot. Anna Kurek-Perzyńska

Na zdjęciu: willa, którą Schörner zajmował w Velichovkach.

Tuż przy granicy z Polską, w Górach Orlickich, na wysokości Międzylesia, można zwiedzać wzniesioną przez Czechów tuż przed II wojną światową twierdzę artyleryjską, którą nazwano imieniem dziewczynki – Hanička. W czasie zimnej wojny władze komunistycznej Czechosłowacji przebudowały ją na schron przeciwatomowy. Nagle zaczyna migać czerwone światło, otwierają się ogromne pancerne drzwi. Jedno z najbardziej tajnych miejsc w Układzie Warszawskim staje otworem.   

Budynek wejściowy przypomina zwykły zakład remontowy lub hale magazynowe, nic nie zdradza, że to grupa warowna. Wzniesiona została w latach 1935-1938, okresie, gdy państwo czechosłowackie realizowało zakrojony na wielką skalę plan budowy umocnień na ówczesnym pograniczu z III Rzeszą. Trudno dziś nawet oszacować koszty budowy, były ogromne, prace prowadziły wysokospecjalistyczne czeskie prywatne firmy. Od 1936 r. twierdzę Hanička budowała firma inżyniera Hlavy z Pragi.

Prace budowlane doprowadzono do końca, w ciągu 24 miesięcy wzniesiono wszystkie sześć obiektów naziemnych i ok. 1500 m podziemnych korytarzy, komunikujących te obiekty ze sobą. Powstało coś na kształt podziemnego miasteczka, w którym można było się bronić i atakować. W zamierzeniu zasięg dział miał sięgać aż w okolice dziś polskiego Międzylesia, wówczas niemieckiego Mittelwalde. W sumie zbudowano tutaj trzy schrony przeciwpiechotne, obiekt dla wysuwanej wieży artyleryjskiej i obiekt największy w tym kompleksie – schron artyleryjski.

Niemcy zajęli czeskie Sudety w 1938 r., zanim Czesi zdołali wyposażyć Haničkę w odpowiednie dla tego typu obiektu wojskowego technologie. Wykorzystali twierdzę na przełomie 1939-1940 jako swego rodzaju poligon doświadczalny – prowadzili szeroko zakrojone próby pocisków röchling, sprawdzając ich skuteczność podczas ataku umocnionych obiektów. Wiadomo też, że w budynku wejściowym testowali gaz wybuchowy, ale nie udało się ustalić, kiedy tych testów dokonywali. Ponadto jeden ze schronów przeciwpiechotnych poddali bombardowaniom lotniczym. Zdobyte w ten sposób doświadczenia wykorzystali podczas wojny z Polskę, Francją i Anglią. Wcześniej Francja i Anglia próbowały kupić pokój, zatwierdziły układ monachijski, na mocy którego hitlerowskie Niemcy zagarnęły w 1938 r. czeskie Sudety zamieszkałe przez Niemców.

W 1942 r. wojna toczyła się już na dobre, gdy Niemcy udostępnili Haničkę… turystom. Z tamtego okresu zachowało się podziemne napisy orientacyjne, pierwszy – Ausgang, czyli kierujący do wyjścia, można zobaczyć w budynku wejściowym.

Powojenne wykorzystanie twierdzy można prześledzić od 1969 r., gdy obiektem tym zarządzała ówczesna Miejska Rada Narodowa w Rokytnicy v Orlických horách. W 1975 r. nadzór nad nim przejęło ministerstwo spraw wewnętrznych. Trwała zimna wojna, najwyższe władze komunistyczne państwa czechosłowackiego obawiały się ataku nuklearnego. Dawną twierdzę przebudowano na schron przeciwatomowy. Nie była to samodzielna decyzja, inwestycję przeprowadzono w ramach Układ Warszawskiego, co znaczy, że zgodę na jej realizację musieli wydać Sowieci. Jak podaje folder informacyjny o twierdzy, był to obiekt „z priorytetem kryzysowej łączności na wszystkich poziomach, także w ramach Układu Warszawskiego. Jednocześnie miał on zapewnić kontakt z pracownikami nielegalnego zagranicznego wywiadu”. Innymi słowy – była to placówka wywiadu. W razie kryzysu, długi pobyt pod ziemią umożliwiały własne ujęcie wody z bijącego ze skały źródła, system filtrów powietrza, generatory prądotwórcze i kanalizacja, ścieki odprowadzane są wprost na zewnątrz. Czeski przewodnik pytany o obecną możliwość wykorzystania schronu w razie ewentualnego zagrożenia atomowego (odpukać!), odpowiada, że byłoby to niemożliwe. Instalacje są przestarzałe, urządzeń od dawna nikt nie używał, dziś to tylko muzeum. Obiekt udostępniany jest turystom od 1995 r. Od 2008 r. ma status zabytku kultury. 

Obok grupy warownej Hanička znajduje się utwardzony parking, także dla autokarów. Przeznaczony jest nie tylko dla turystów zwiedzających twierdzę i wyruszających na okoliczne trasy turystyczne Szlaku im. Jiraska (Hanička znajduje się na terenie Parku Krajobrazowego Góry Orlickie). Do Hanički prowadzi wygodna, utwardzona droga.   

Tekst i fot. Anna Kurek-Perzyńska

Pancerne drzwi schronu przeciwatomowe w dawnej twierdzy artyleryjskiej Hanička.

Przez most na Dzikiej Orlicy w Mostowicach na ziemi kłodzkiej biegnie polsko-czeska granica, której dziś nikt już nie pilnuje. Do 1938 r. była to granica czechosłowacko-niemiecka, której Czesi od swej strony we wsi Orlické Záhoři pilnie strzegli z obawy przed niemieckimi prowokacjami i dywersyjną działalnością swych nielojalnych obywateli – Niemców sudeckich.

Niemcy zakatowali w Orlické Záhoři swego niemieckiego sąsiada, gdy zorientowali się, że współpracuje z czeskimi pogranicznikami. Niemym świadkiem tamtych dni jest mało efektowny, ale unikatowy zabytek graniczny: betonowy kloc.

Kloc był częścią czeskiego posterunku celnego, który znajdował się w Orlické Záhoři nieopodal granicznego mostu. W latach 60. XX w. w miejscu budynku posterunku stanął nowy dom, aczkolwiek wygląda jak stara malownicza chata, jakich wiele po czeskiej stronie Sudetów. W efekcie zmieniło się usytuowanie domu względem betonowego kloca, co utrudnia zrozumienie, jaką rolę pełnił.

A uniemożliwiał przejazd przez granicę bez kontroli celno-paszportowej. Droga prowadziła wówczas wzdłuż ściany bocznej strażnicy granicznej do przejazdu, który tarasowała opuszczana zapora, na tyle masywna, by nie zdołał staranować jej samochód. Z boku zapory postawiono betonowy kloc, by pojazd nie zdołał jej ominąć. Dodatkowo, by uniemożliwić obejście kloca, wbito obok niego stalowe szyny, które zachowały się do dziś. Widoczne w betonowym klocu wgłębienie to ślad po odblasku, dzięki któremu kierowca był w stanie zauważyć go w porę nawet nocą. Identyczne zabezpieczenia znajdowały się w latach 1936-1938 w 2400 punktach granicznych na granicach Czechosłowacji z Niemcami, Polską i Węgrami. Zachowane w Orlickie Záhoři to już unikat. I pretekst do tego, by opowiedzieć, co działo się na czechosłowackich terenach, na których dominująca ludnością byli Niemcy. Takim terenem była m.in. czeska strona Sudetów.

Jak wyjaśnia Jan Hrubecký, kierownik muzeum bitwy austriacko-pruskiej pod Hradec Králové, znawca historii regionu, czeski patriota, Niemcy byli w cesarstwie austriackim nacją faworyzowaną. Korzystając z prymarnej pozycji kolonizowali różne rejony cesarstwa, jak np. rejon Lubaczowa na Podkarpaciu, gdzie do dziś mieszkają potomkowie Niemców z okresu kolonizacji józefińskiej, spolonizowali się,  a jeden z nich, Wiesław Kapel, pełni z sukcesami funkcję wójta gminy Lubaczów. Rządzone zatem przez Habsburgów państwo było istnym tyglem narodów. Zamieszkałe było m.in. przez Polaków (zabór austriacki) i Czechów. Rozpadło się w 1918 r., już wówczas Czesi i Słowacy mogli utworzyć swe osobne państwa, ale powołali państwo federacyjne,  by wzmocnić swą pozycję na arenie międzynarodowej. Decyzja ta zdeterminowana była przede wszystkim położeniem Czech i Słowacji pomiędzy znacznie silniejszymi i zaborczymi Austrią i Niemcami.

Jan Hrubecký podkreśla, że Niemcy generalnie nie byli lojalnymi obywatelami Czechosłowacji, wprost przeciwnie – dążyli do oderwania zamieszkanych przez siebie terenów od Czechosłowacji i przyłączenia ich do Niemiec. W ramach zadań operacyjnych czechosłowacka żandarmeria prowadziła wśród niemieckiej ludności akcję werbunkową, by pozyskać informatorów. W Orlickie Záhoři to się udało. Takie małe wsie mają jednak tę specyfikę, że trudno się w nich ukryć i coś zataić. Niemcy z Orlickie Záhoři odkryli, że ich sąsiad jest tajnym informatorem Czechów. Dokonali na nim samosądu – został przez nich zakatowany na śmierć. Lincz odbył się w centrum wsi. Czescy żandarmi nie zdołali mu pomóc, choć maltretowany Niemiec krzyczał rozpaczliwie i tak głośno, by usłyszał go żandarm mający stanowisko obserwacyjne na skraju lasu.

W 1938 r., na mocy układu monachijskiego, te czechosłowackie tereny, na których dominowała ludność niemiecka, włączone zostały do III Rzeszy. Francja i Anglia miały nadzieję, że po zaspokojeniu żądań Hitlera kupią Europie pokój. Tylko jednak umocniły Niemców w przekonaniu, że nie liczy się siła argumentu, tylko argument siły. Tu trzeba zaznaczyć, że według polskich historyków układ monachijski był wypadkową m.in. ugodowej polityki pierwszego prezydenta Czechosłowacji, Masaryka. Natomiast z czeskiej perspektywy II wojna światowa rozpoczęła się nie 1 września 1939 r., lecz jesienią 1938 r., gdy III Rzesza zajęła część terytorium Czechosłowacji.

Po przegranej Niemców Czesi wysiedlili Niemców sudeckich, wiele opuszczonych domów nie zasiedlono, popadły w ruinę. Przyczyniła się do tego polityka państwa czechosłowackiego, by tereny nadgraniczne wyludnić, dzięki czemu łatwiej było je kontrolować. Identyczną politykę prowadziły władze polskie w pasie przygranicznym na ziemi kłodzkiej. Pozostały nieliczne domy, opuszczone cmentarze, dziczejące sady i popadające w ruinę kościoły. Jedną z takich wsi jest położony tuż przy polskiej granicy Neratov, który dostał współcześnie nowe życie dzięki księdzu opiekującemu się wraz z wolontariuszami osobami niepełnosprawnymi. Jego symbolem stał się ogromny, stojący na wzgórzu barokowy kościół, który podniesiono z ruiny i nakryto – co niezwykłe – ogromnym szklanym dachem.

Tekst i fot. Marek Perzyński

Na zdjęciu: w miejscu dawnej strażnicy granicznej w Orlickie Záhoři zbudowano w latach 60. XX w. dom, obok którego zachowała się zabytkowa betonowa zapora graniczna.  

Muzeum Wschodnich Czech w Hradec Králové opowiada też po części historię… Dolnego Śląska. Po shołdowaniu Piastów śląskich, wszedł on bowiem w orbitę historii Królestwa Czech. I iście królewską oprawę dostała historia w muzeum w Hradec Králové. Secesyjny gmach wzorowano na monumentalnych antycznych świątyniach, z ogromnymi posągami, centralną kopułą i „ołtarzem” w holu.

A zrealizowano projekt… skromniejszy. Pierwszy odrzucono, jako zbyt kosztowny, z przesadną dekorację i luksusowy design.

Oba projekty – odrzucony (z 1907 r.) i zrealizowany (w latach 1909-1912) – wykonał Jan Kotĕra, wybitny czeski architekt początku XX w. Muzeum wzniesiono na planie krzyża łacińskiego, na skrzyżowaniu naw zbudowano przeszkloną kopułę, a do wnętrza prowadzi monumentalne wejście, z obu stron którego umieszczono dwie ogromne rzeźby. Przyjmuje się, że pierwsza jest alegorią historii, a druga przemysłu. Trzecia rzeźba, towarzysząca jednej z dwóch pierwszych, wykonana została z brązu i wyobraża zapewne Franciszka Ulricha. Został burmistrzem Hradca Králové młodo, w wieku 36 lat, ale już wówczas wiązano z nim ogromne nadzieje na rozwój miasta. I nie pożałowano wyboru.

Monumentalizm gmachu podkreśla okazała fontanna, usytuowana na wprost fasady, wyznaczają oś symetrii. Fontannę tę wydają się flankować optycznie obie rzeźby na fasadzie nad strefą wejściową. 

Co ciekawe, Kotĕra otrzymał zlecenie na wykonanie projektu, ale na to, co zaproponuje, oczekiwano z mieszanymi uczuciami. Był człowiekiem młodym, zasłynął jako postępowy architekt, więc było wiadome, że jego propozycja będzie nietuzinkowa, ale obawiano się, że będzie… zbyt postępowy. I faktycznie, doszło do spięcia, bowiem Kotĕra zaprojektował asymetryczny obiekt. Otto Wagner, jego nauczycielowi, nie spodobał się, ale Kotĕra postawił na swoim.

Kotĕra wykorzystał m.in. nowy wówczas materiał, jakim był żelbeton, co wiele osób zaskakuje, gdy patrzy na jego fasadę. Wygląda bowiem na otynkowaną, ceglaną budowlę. Gdy powstawała, wokół były puste, niezabudowane przestrzenie, co świadczy o dalekowzroczności urzędników. Już wówczas planowali, że miasto się rozrośnie. Dziś budynek stoi w jego centrum. Pierwotnie w tym miejscu znajdował się jeden z kanałów fortecznych stojącej tu dawniej twierdzy.       

Kotĕra zaprojektował też wyposażenie wnętrz, w duchu funkcjonalizmu: oświetlenie (m.in. wspaniałe secesyjne lampy), meble w gabinecie dyrektora, bibliotekę, drewniane okładziny w sali wykładowej i siedziska firmy Thonet. Dekorację artystyczną na drugim piętrze, pod przeszkloną kopułą, wykonał Jan Preisler. Wszystko to wciąż można oglądać.

W 1995 r. uznano gmach muzeum za narodowy zabytek kultury Czech. Jego powstanie było potrzebą chwili, gdyż gromadzone od 1879 r. zbiory miejskie rozrosły się do tego stopnia, że dotychczasowe siedziby muzeum były niewystarczające. Nowa powstała na zlecenie jego kustosza. Stanęła nad brzegiem Łaby. Obecnie, wraz z kilkoma oddziałami, posiada w swych zasobach aż 3 miliony eksponatów.

W części poświęconej historii miasta prezentowana jest m.in. makieta nieistniejącej już twierdzy Hradec Králové. Na poczesnym miejscu wisi portret cesarzowej Marii Teresy, która była m.in. władczynią Dolnego Śląska, ale krótko. Wkrótce po jej wstąpieniu na tron, król pruski Fryderyk II zaatakował Śląsk i ostatecznie ten region zagarnął. Hradec Králové pozostał we władaniu Habsburgów do 1918 r., gdy powstała Czechosłowacja.

W okresie międzywojennym Hradec Královébył salonem Czechosłowacji, słynął z nowoczesnego wzornictwa, wzniesiono tu wiele nowoczesnych gmachów użyteczności publicznej, dziś uznawanych za wybitne przykłady architektury modernistycznej. Codzienne życie w dawnym Hradec Královéobrazuje ekspozycja z aranżacjami sklepów spożywczego i tekstylnego, apteki i kina. 

Jednym z oddziałów muzeum jest muzeum bitwy w 1866 r. w Chlumie, położone 12 km od Hradec Králové.

Tekst i fot. Marek Perzyński

Na zdjęciu: portret cesarzowej Marii Teresy z 2. poł. XVIII w. Przybliża w Muzeum Czech Wschodnich w Hradec Králové okoliczności budowy w tym mieście twierdzy.